Τι είναι το στίγμα και πώς εκδηλώνεται
Το στίγμα είναι ένα σύνολο συμπεριφορών που προέρχεται από τη συσσώρευση στερεοτύπων και προκαταλήψεων και περιλαμβάνει συναισθηματικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις.
Τι είναι το στίγμα; Το στίγμα έχει διάφορες εκφάνσεις. Υπάρχει το δημόσιο στίγμα, δηλαδή η αντίδραση που ο γενικός πληθυσμός έχει προς μια ομάδα. Υπάρχει και το αυτοστίγμα, δηλαδή η προκατάληψη που έχει ένα άτομο για τον ίδιο του τον εαυτό. Το δημόσιο στίγμα σχετικά με τους ψυχικά ασθενείς, συνεπώς, είναι η αντίδραση που έχει ο γενικός πληθυσμός προς αυτούς, ενώ το αυτοστίγμα είναι οι προκαταλήψεις των ασθενών για τον εαυτό τους. Κι όσο γράφω προσπαθώ κι εγώ να συμπορευτώ με το «political correct» και σκέφτομαι, μήπως και η λέξη ασθενής ενισχύει το στίγμα; Δεν ξέρω, πάντα θεωρούσα ότι τις λέξεις τις διαμορφώνουν η σημασία που τους δίνουμε, και οι προθέσεις όσων τις εκφράζουν. Θα μου πείτε, σήμερα ο ασθενής δεν έχει θετική προβολή, μάλλον πρέπει να χρησιμοποιήσω «άτομο που αντιμετωπίζει θέματα ψυχικής υγείας», ή «άνθρωπος με δυσλειτουργική συμπεριφορά», ή όπως λένε οι θεραπευτές «θεραπευόμενος» ή «ωφελούμενος». Εμένα δεν μου ηχεί άσχημα το «ασθενής», τους γουστάρω, τους θαυμάζω, κι ίσως μια αρχή της αποστιγματοποίησης είναι να ξεκινήσουμε να κανονικοποιούμε αυτές τις έννοιες. Άνθρωποι είμαστε, και τα μέλη που μας απαρτίζουν, είτε σωματικά είτε ψυχικά, ασθενούν.
Γιατί το στίγμα παραμένει τόσο ισχυρό
Γιατί είναι σημαντική η μελέτη του στίγματος; Για πολλούς και διάφορους λόγους, αλλά εν τέλη όλη η μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι σημαντική για να κάνει λίγο καλύτερη αυτήν την κοινωνία, που για λίγο θα φιλοξενεί τον καθένα, αλλά μεταγενέστερα φιλοξενεί και άλλους. Η μελέτη του στίγματος είναι σημαντική, κυρίως για το όφελος των στιγματισμένων. Τα άτομα με ψυχική ασθένεια, πέραν της συμπτωματολογίας και των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν, συναντάνε και διακρίσεις, φόβο, αποκλεισμό από τους υπολοίπους, με αποτέλεσμα αφενός να περιορίζονται οι ευκαιρίες τους άμεσα (δεν βρίσκουν δουλειά, χάνουν ευκαιρίες, σχέσεις) κι έμμεσα (οι ίδιοι πιστεύουν ότι δεν αξίζουν να τα έχουν αυτά). Δημόσιο ή προσωπικό στίγμα που λέγαμε πριν;
Αυτά γιατί; Είναι πάντα πολλά τα γιατί. Γιατί υπάρχει αμάθεια; Γιατί υπάρχει ημιμάθεια; Και δεν είναι μερικών. Μελέτες έχουν δείξει (θα γίνεται συχνά η επανάληψη της συγκεκριμένης φράσης και δεν ξέρω πόσο βοηθάει, πόσο την πιστεύετε ή κατά πόσο θα τις διαβάσετε, απλά να ξέρετε ότι δεν αναφέρομαι σε αυτές του tik-tok), ότι και μεταξύ των επαγγελματιών ψυχικής υγείας υπάρχουν στερεότυπα και προκαταλήψεις για τους ψυχικά ασθενείς. Σε όλο αυτό το πολύ εύθραυστο και άγονο έδαφος, έχουμε γενιές ανθρώπων, που πέραν των κοινωνικό-οικονομικών περιορισμών που δεν επέτρεψαν να έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση, μεγάλωσαν με έναν κινηματογράφο και μια ενημέρωση άκρως παραπλανητική. Όχι ότι τώρα έχουν αλλάξει πολύ τα πράγματα, αλλά κάπως βελτιώνονται.
Όταν η εικόνα της ψυχικής ασθένειας διαμορφώνεται από τον κινηματογράφο
Όταν ο Norman Bates μαχαίρωσε στο μπάνιο την Marion Crane, ο «Μήτσος» στο Αγρίνιο, στην Κρήτη και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδος και του δυτικού κόσμου, θεώρησε ότι ο σχιζοφρενής είναι αυτό. Εκεί συναντήθηκαν. Ή τουλάχιστον μπορεί να συναντήθηκαν και εκεί. Γενικότερα, οι απολυτότητες και τα συμπεράσματα λίγες φορές μπορούν να ειπωθούν. Τα πράγματα είναι πάντα πολυπαραγοντικά και εξατομικευμένα ταυτόχρονα. Δηλαδή εξαρτιόνται από πολλά, και διαφέρουν μεταξύ των πολλών. Ίσως βοηθητικό θα ήταν να εξηγήσω τι είναι η σχιζοφρένεια, αλλά μάλλον θα το κρατήσω για άλλο άρθρο. Κρατήστε ότι δεν είναι αυτό που έδειξε ο Hitchkok.
Η ευθύνη δεν είναι μόνο ατομική αλλά συλλογική
Αυτά που οι ειδικοί των κοινωνικών επιστημών προτείνουν (να πούμε συμβουλές;) είναι κι αυτά που αναδεικνύουν το που πρέπει να καταλογιστεί η μεγαλύτερη ευθύνη. Για να μην τα βάζουμε μόνο με τους Μήτσους και τις Δήμητρες αυτού του κόσμου. Το στίγμα πρέπει να αντιμετωπίζεται συλλογικά, κι από την ρίζα του, γιατί εκεί βρίσκονται κι οι μεγαλύτερες επιρροές του. Stranger things είδατε; Αφήστε τα Ντεμογκόργκονς, το πρόβλημα βρίσκεται στον Βέκνα. Παρατηρούμε μια κοινωνικοπολιτική κατάσταση που, στον τομέα της εκπαίδευσης δεν θέτει προτεραιότητα την ψυχοεκπαίδευση, στον τομέα της διακυβέρνησης ενισχύει την τιμωρία έναντι της βοήθειας, και στον τομέα της ενημέρωσης αφενός παρουσιάζει τους ασθενείς ως παραβάτες, κι αφετέρου τους παραβάτες ως ασθενείς. Η παραπάνω δήλωση δεν επεκτείνεται σε ονοματολογία διότι ενδέχεται αφενός να υποπέσει σε σφάλματα, κι αφετέρου να υποπέσει σε μηνύσεις.
Πώς μπορούμε να μιλήσουμε διαφορετικά για την ψυχική υγεία
Για αυτό και προτείνεται:
- Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση:
- Ενημέρωση του κοινού σχετικά με τις ψυχικές διαταραχές και τις πραγματικές επιπτώσεις.
- Οργάνωση σεμιναρίων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε σχολεία, χώρους εργασίας και κοινότητες.
- Προώθηση Θετικών Ιστοριών:
- Δημοσίευση και προώθηση προσωπικών ιστοριών ανθρώπων που έχουν βιώσει ψυχικές διαταραχές, εστιάζοντας στην ανάρρωση και στην επιτυχία.
- Χρήση κοινωνικών μέσων για την ευαισθητοποίηση και την καλλιέργεια υποστήριξης.
- Ενθάρρυνση Συμπερίληψης:
- Δημιουργία υποστηρικτικών κοινοτήτων που αποδέχονται και ενσωματώνουν άτομα με ψυχικές διαταραχές.
- Ανάπτυξη πολιτικών που προάγουν την ισότητα και την ενσωμάτωση στο χώρο εργασίας και στην εκπαίδευση.
- Καταπολέμηση Μύθων και Στερεοτύπων:
- Αντίκρουση παραπλανητικών πληροφοριών και μύθων σχετικά με ψυχικές διαταραχές μέσω ενημερωτικών εκστρατειών.
- Συνεργασία με τα μέσα ενημέρωσης για την υπεύθυνη αναπαράσταση της ψυχικής υγείας.
- Προώθηση Πρόσβασης σε Υπηρεσίες Υγείας:
- Εξασφάλιση ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
- Δημιουργία προσιτών και φιλικών προγραμμάτων υποστήριξης.
Κλείνοντας
Αυτά από τους ειδικούς. Κάπου εδώ μου είπαν να κλείσω με ένα αισιόδοξο μήνυμα ή με κάποια tips. Δεν τα πάω καλά με τα tips και δεν ξέρω πόσο βοηθάει η αισιοδοξία όταν ο Τράμπ βομβαρδίζει. Απλά ένα πράγμα: είναι οκ να είμαστε ασθενείς, είναι οκ να είναι οι άλλοι ασθενείς, κι είναι ακόμα πιο οκ να βοηθάμε εμάς και να βοηθάμε και τους άλλους.
Βιβλιογραφία
Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World psychiatry : official journal of the World Psychiatric Association (WPA), 1(1), 16–20.
Riles, J. M., Miller, B., Funk, M., & Morrow, E. (2021). The modern character of mental health stigma: A 30-year examination of popular film. Communication studies, 72(4), 668-683. https://doi.org/10.1080/10510974.2021.1953098
Thornicroft, G. (2006). Shunned: Discrimination against people with mental illness. Oxford university press.
Rüsch, N., Angermeyer, M. C., & Corrigan, P. W. (2005). Mental illness stigma: Concepts, consequences, and initiatives to reduce stigma. European psychiatry, 20(8), 529-539. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2005.04.004
No Comments