Η μάσκα μου δουλεύει τέλεια - εγώ όχι και τόσο
Πολλοί λένε «Λειτουργώ κανονικά και όμως μέσα μου δεν είμαι καλά». Το έχεις ακούσει; Είσαι ένας από αυτούς; Ένας από εμάς;
Πηγαίνεις στη δουλειά. Απαντάς στα emails. Γελάς στα σωστά σημεία. Πληρώνεις λογαριασμούς. Κανείς δεν ανησυχεί για σένα. Κι όμως, κάτι μέσα σου δεν είναι καλά.
Δεν υπάρχει «σκηνή κατάρρευσης». Δεν έχεις πέσει δραματικά στο πάτωμα σαν χαρακτήρας του Ντοστογιέφσκι. Είσαι λειτουργικό άτομο. Και ακριβώς αυτό είναι που μπερδεύει. Στην ψυχολογία, αυτή η κατάσταση συχνά περιγράφεται ως υψηλή λειτουργικότητα με εσωτερική δυσφορία. Στην καθομιλουμένη;
«Τα κάνω όλα, αλλά δεν ξέρω γιατί τα κάνω.»
Η τυραννία του «πρέπει» (και η Karen Horney που μας κοιτάει αυστηρά)
Η Karen Horney μίλησε για την «Τυραννία των Πρέπει». Τα εσωτερικά «πρέπει» που μας λένε:
- Πρέπει να τα καταφέρνεις.
- Πρέπει να είσαι δυνατός.
- Πρέπει να μη γίνεσαι βάρος.
- Πρέπει να είσαι ευγνώμων.
Και κάπως έτσι γινόμαστε άριστοι διαχειριστές της ζωής μας, αλλά όχι απαραίτητα συμμέτοχοι σε αυτή. Το «πρέπει» είναι ύπουλο. Δεν φωνάζει. Φορά κοστούμι, έχει πρόγραμμα και καλή οργάνωση. Είναι ο εσωτερικός μάνατζερ που σου λέει «συνέχισε». Μόνο που δεν ρωτά ποτέ, πώς νιώθεις.
Η μάσκα της κανονικότητας: Freud & ΣΙΑ
Αν ο Freud καθόταν σήμερα σε καφέ στο Παγκράτι, πιθανόν να έλεγε ότι η καταπίεση είναι παλιά μας γνώριμη. Μαθαίνουμε να βάζουμε στην άκρη συναισθήματα που «δεν βολεύουν». Η Anna Freud, από την άλλη, θα μας θύμιζε τους αμυντικούς μηχανισμούς. Η άρνηση, η διανοητικοποίηση, η υπεραναπλήρωση…όλα εξαιρετικά εργαλεία επιβίωσης.
Και πράγματι, οι μεγάλοι θεωρητικοί της ψυχολογίας συμφωνούν σε ένα πράγμα:
Αυτή η στάση είναι μηχανισμός προσαρμογής. Είναι τρόπος να συνεχίσουμε.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι φοράμε μάσκα. Το πρόβλημα είναι ότι ξεχνάμε πως τη φοράμε. Και η μάσκα, όσο κομψή κι αν είναι, έχει βάρος. Θέλει ενέργεια. Θέλει διαρκή έλεγχο. Είναι σαν να κρατάς διαρκώς μέσα σου την κοιλιά ρουφηγμένη. Ε! Κάποια στιγμή θα πιαστείς.
High-Functioning Depression: όταν όλα «δουλεύουν» αλλά εσύ όχι
Υπάρχει ένας όρος που συχνά χρησιμοποιείται ανεπίσημα: High-Functioning Depression, δηλαδή κατάθλιψη υψηλής λειτουργικότητας. Στην κλινική γλώσσα θα τη συναντήσουμε πιο κοντά στη δυσθυμία, που είναι μια πιο χρόνια, χαμηλής έντασης αλλά επίμονη καταθλιπτική διάθεση.
Δεν σημαίνει ότι δεν μπορείς να σηκωθείς από το κρεβάτι. Σημαίνει ότι σηκώνεσαι… χωρίς χαρά.
Δεν σημαίνει ότι δεν γελάς. Σημαίνει ότι το γέλιο δεν σε γεμίζει.
Δεν σημαίνει ότι δεν πετυχαίνεις. Σημαίνει ότι δεν το απολαμβάνεις.
Και επειδή λειτουργείς, κανείς δεν ανησυχεί. Ούτε εσύ. Τουλάχιστον όχι αρκετά.
Ανθεκτικότητα ή υπερπροσπάθεια;
Συχνά μπερδεύουμε την ψυχική ανθεκτικότητα (resilience) με την ικανότητα να αντέχουμε τα πάντα αδιαμαρτύρητα. Η ανθεκτικότητα, όμως, δεν είναι να σφίγγεις τα δόντια μέχρι αυτά να τρίζουν, να σπάσουν ή να σε πληγώσουν. Είναι να λυγίζεις χωρίς να σπας. Και για να λυγίσεις, πρέπει να επιτρέψεις στον εαυτό σου να νιώσει.
Η διαρκής «κανονικότητα» χωρίς επαφή με το συναίσθημα μοιάζει περισσότερο με υπερπροσπάθεια. Και οι «ειδικοί» προειδοποιούν: Η μάσκα της λειτουργικότητας, αν δεν αφαιρεθεί έστω περιστασιακά, μπορεί να οδηγήσει σε burnout (εξουθένωση) ή σε πιο βαριά καταθλιπτικά επεισόδια.
Με απλά λόγια; Αν ζεις μόνο σε «mode απόδοσης», κάποια στιγμή το σύστημα θα ζητήσει επανεκκίνηση.
Πώς καταλαβαίνεις ότι κάτι μέσα σου δεν είναι καλά;
Μερικά σημάδια είναι διακριτικά:
- Ζεις περισσότερο στη λίστα υποχρεώσεων παρά στη στιγμή.
- Η χαρά μοιάζει επίπεδη.
- Η ξεκούραση δεν ξεκουράζει.
- Νιώθεις ότι αν σταματήσεις, θα καταρρεύσεις…οπότε δεν σταματάς.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται η υπαρξιακή ερώτηση: «Είμαι καλά ή απλώς λειτουργώ;»
Μικρές κινήσεις επανασύνδεσης
Δεν χρειάζεται δραματική αλλαγή ζωής. Ούτε εισιτήριο χωρίς επιστροφή για Μπαλί (αν και δεν το απορρίπτουμε).
Δοκίμασε:
- Να παρατηρήσεις το σώμα σου. Πού κρατάς ένταση; Το σώμα συχνά μιλά πριν από εμάς.
• Να αντικαταστήσεις ένα «πρέπει» με ένα «θέλω». Έστω σε κάτι μικρό.
• Να επιτρέψεις σε έναν άνθρωπο να δει την αλήθεια σου. Όχι την αποδοτική εκδοχή σου.
• Να επαναπροσδιορίσεις την επιτυχία. Είναι μόνο απόδοση ή και ποιότητα ζωής;
• Να ζητήσεις βοήθεια πριν «χρειαστεί». Η ψυχοθεραπεία δεν είναι για όταν σπάσεις, είναι για να μη χρειαστεί να σπάσεις.
Κλείνοντας
Το να λειτουργείς δεν σημαίνει ότι ανθίζεις. Το να αντέχεις δεν σημαίνει ότι ζεις.
Ίσως η πραγματική ανθεκτικότητα να μην είναι το να φοράς τέλεια τη μάσκα, αλλά το να μπορείς να τη βγάζεις με ασφάλεια.
Και αν αυτή την περίοδο «τα κάνεις όλα» αλλά μέσα σου νιώθεις άδειος/α/ο, δεν είσαι αχάριστος, ούτε αδύναμος άνθρωπος. Είσαι πιθανότατα κουρασμένος από το να είσαι διαρκώς δυνατός.
Και αυτό δεν είναι αποτυχία. Είναι ανθρώπινο.
Βιβλιογραφία
Cuijpers, P., Cuijpers, P., Huibers, M. J. H., Andersson, G., & Cristea, I. A. (2023). Subthreshold depression: A systematic review and network meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 14, 110887. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10588757/
Okereke, P. U. (2024). High-functioning depression: A hidden burden demanding clinical recognition. The British Journal of Psychiatry Bulletin. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1192/bjb.2025.10193
De Roten, Y., Djillali, S., Crettaz von Roten, F., Despland, J.-N., & Lingiardi, V. (2021). Defense mechanisms and treatment response in depressed inpatients. Frontiers in Psychology, 12, 633939. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.633939
Freud, A. (1966). The Ego and the Mechanisms of Defense (Rev. ed.). International Universities Press. (Πρωτ. δημοσίευση 1936)
Horney, K. (1950). Neurosis and Human Growth: The Struggle Toward Self-Realization. W. W. Norton & Company.
No Comments